De geschiedenis van het Nederlandse koningshuis kent vele intriges, maar weinig figuren blijven de gemoederen zo bezighouden als wijlen prins Bernhard van Lippe-Biesterfeld. De echtgenoot van koningin Juliana stond decennialang bekend als de charmante oorlogsheld, de vliegenier die meevocht tegen de onderdrukker en de inspecteur-generaal van de krijgsmacht. Tegelijkertijd kleefde er altijd een schaduw van mysterie en controverse aan zijn nalatenschap. Jarenlang deden hardnekkige geruchten de ronde over zijn politieke keuzes in de jaren dertig.

Hoewel de prins tot aan zijn sterfbed in 2004 met klem bleef ontkennen, bracht de onthulling van een zorgvuldig bewaard document in zijn persoonlijke archief de absolute waarheid definitief aan het licht. Het bleek de vondst van zijn originele NSDAP-lidmaatschapskaart, een geheim dat hij letterlijk tot in zijn graf heeft geprobeerd mee te nemen. Het nieuws sloeg in als een bom, niet omdat historici de feiten niet al langer vermoedden, maar vanwege de onomstotelijke bewijskracht van het fysieke document en de hardnekkigheid waarmee de prins zijn hele leven de natie had voorgelogen.

Het werpt een ander licht op de geloofwaardigheid van een van de meest invloedrijke figuren uit de moderne Nederlandse monarchie.

De ontdekking van de kaart vond plaats tijdens de inventarisatie van het persoonlijke archief van de prins door Flip Maarschalkerweerd, de voormalig directeur van het Koninklijk Huisarchief. In het privédomein van de prins doken documenten op die decennia buiten het zicht van nieuwsgierige historici waren gehouden. Tussen de correspondentie lag een originele lidmaatschapskaart van de Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (NSDAP), de partij van Adolf Hitler. De details op de kaart lieten weinig ruimte voor twijfel. Het document stond op naam van Bernhard zur Lippe-Biesterfeld, compleet met lidmaatschapsnummer en stempels die aantoonden dat er in de jaren dertig contributie was betaald.

Wat de vondst extra wrang maakt, is een begeleidende brief uit 1949 van de Amerikaanse generaal Lucius D. Clay. Uit deze brief bleek dat de Amerikanen de kaart na de oorlog in Berlijn hadden aangetroffen en dat Clay het document destijds discreet aan Bernhard had overhandigd met de boodschap dat hij het recht had verdiend om het zelf te vernietigen. In plaats van de kaart in de open haard van Paleis Soestdijk te gooien, besloot de prins het bewijsstuk zijn leven lang zorgvuldig te bewaren.

De onthulling staat in schril contrast met de publieke verklaringen die prins Bernhard gedurende zijn gehele leven heeft afgelegd. Telkens wanneer journalisten of historici kritische vragen stelden over zijn vermeende nazi-verleden, reageerde de prins met verontwaardiging. Hij hield vol dat hij weliswaar lid was geweest van de Deutsche Studentenschaft en de gemotoriseerde SS (Reiter-SS) – wat hij afdeed als bittere noodzaak om zijn studie te kunnen afronden – maar dat hij nooit een officiële partijkaart van de NSDAP had bezeten.

In zijn allerlaatste interviews, die pas na zijn overlijden in december 2004 mochten worden gepubliceerd, deed de prins zijn beroemde uitspraak dat hij met de hand op de Bijbel kon verklaren dat hij nooit een nazi was geweest, nooit het partijlidmaatschap had betaald en nooit een lidmaatschapskaart had gehad. De vondst van de kaart toont aan dat deze verklaring een bewuste verdraaiing van de werkelijkheid was. Dit tast niet alleen zijn reputatie aan, maar raakt ook aan de integriteit van het instituut dat hij vertegenwoordigde.

Historici debatteren al geruime tijd over de vraag hoe zwaar het lidmaatschap van de jonge Bernhard gewogen moet worden. In de vroege jaren dertig was het voor jonge Duitse aristocraten en studenten niet ongebruikelijk om zich aan te sluiten bij de partij, vaak uit opportunisme of om carrièrekansen veilig te stellen. Bernhard zocht destijds zijn weg in de samenleving en vond die uiteindelijk toen hij in beeld kwam als huwelijkskandidaat voor de Nederlandse troonopvolgster, prinses Juliana. Voorafgaand aan het huwelijk in 1937 moest Bernhard zijn Duitse staatsburgerschap opgeven en werd hij Nederlander.

Hoewel zijn nazi-verleden toen al tot bezorgdheid leidde bij de Nederlandse regering en koningin Wilhelmina, slaagde de prins erin de twijfels weg te nemen door zich tijdens de Tweede Wereldoorlog te profileren als een felle tegenstander van het regime. Vanuit Londen coördineerde hij de Nederlandse strijdkrachten en groeide hij uit tot de personificatie van het verzet. Dit zorgde ervoor dat de Nederlandse bevolking hem na 1945 massaal in de armen sloot. Juist deze status als oorlogsheld maakte het voor hem onmogelijk om later in zijn leven openheid van zaken te geven over zijn jonge jaren in Duitsland.

De reactie vanuit het huidige koningshuis op de onthulling werd gekenmerkt door een drang naar transparantie. Koning Willem-Alexander, de kleinzoon van prins Bernhard, reageerde direct op de vondst en gaf aan dat het nieuws een grote impact had, met name op de Joodse gemeenschap in Nederland. Hij nam het besluit om het Koninklijk Archief volledig open te stellen voor historisch onderzoek, zodat de rol van de prins voor, tijdens en na de oorlog grondig en onafhankelijk geanalyseerd kan worden.

Bovendien heeft de koninklijke familie inmiddels besloten om de originele documenten, inclusief de lidmaatschapskaart, over te dragen aan het Federaal Archief in Duitsland (Bundesarchiv). Hierdoor is het document herenigd met de rest van het centrale NSDAP-archief, dat miljoenen kaarten bevat. Het Bundesarchiv sprak van een belangrijk gebaar dat een historisch gat in hun administratie dicht. Maatschappelijke organisaties, waaronder het Centrum Informatie en Documentatie Israel (CIDI), reageerden destijds geschokt maar niet verrast.

Zij benadrukten dat het pijnlijk blijft dat de prins de waarheid tot zijn dood heeft ontkend, maar prezen de huidige koning voor de openheid en het feit dat de koninklijke familie de donkere bladzijden uit het verleden niet langer probeert te verbergen.

Met de definitieve bevestiging van het NSDAP-lidmaatschap is het beeld van prins Bernhard definitief verschoven van een onfeilbare oorlogsheld naar een uiterst complex en ambivalent historisch figuur. Het toont aan dat geschiedschrijving tijd nodig heeft om los te komen van de mythevorming rondom levende iconen. Bernhards bijdrage aan de wederopbouw van Nederland, zijn rol bij de oprichting van het Wereld Natuur Fonds en zijn inzet voor de veteranen blijven feiten. Maar deze prestaties staan vanaf nu zij aan zij met de tastbare bewijzen van zijn politieke keuzes in de jaren dertig en de decennialange geheimhouding daarvan.

De duisternis rondom zijn verleden mag dan zijn opgetrokken, de discussie over zijn nalatenschap zal in de Nederlandse geschiedenis nog lang worden gevoerd.