Al jaren hoor je het op elk congres, in elk politiek debat en op de achterkant van bijna elke productverpakking: de toekomst is circulair. We moeten af van de lineaire economie — waarin we grondstoffen winnen, producten maken en ze na gebruik weggooien — en overstappen op een systeem waarin afval niet meer bestaat. In theorie klinkt het prachtig. In de praktijk blijkt de weg naar een volledig circulaire samenleving echter een mijnenveld van economische belangen, logistieke complexiteit en hardnekkig consumentengedrag.

Ondanks alle ronkende ambities en groene marketingcampagnes laten de harde cijfers zien dat we nog pijnlijk ver verwijderd zijn van de gestelde doelen.

Nederland had ooit de ambitie uitgesproken om in 2030 het gebruik van primaire grondstoffen te hebben gehalveerd, om vervolgens in 2050 volledig circulair te zijn. Maar rapporten van planbureaus laten keer op keer zien dat het tempo veel te laag ligt. Het percentage gerecycled en hergebruikt materiaal in de economie, de zogeheten circulariteitsvoetafdruk, stagneert al jaren. Hoe kan het dat een samenleving die zichzelf als innovatief en milieubewust beschouwt, zo vastgeroest blijft zitten in het oude, lineaire model?

De kern van het probleem ligt in het fundamentele economische model waarop onze moderne welvaart is gebouwd. Bedrijven worden nog altijd primair afgerekend op volumegroei: meer produceren, meer verkopen en sneller vervangen. De winstmarges op nieuwe grondstoffen zijn vaak gunstiger dan de kosten die gepaard gaan met het inzamelen, sorteren en hoogwaardig verwerken van gebruikte materialen.

Neem de kledingindustrie, een van de meest vervuilende sectoren ter wereld. De opkomst van fast fashion heeft ervoor gezorgd dat kleding is gedegradeerd tot een wegwerpproduct. Kledingstukken worden zo goedkoop geproduceerd dat reparatie simpelweg economisch onlogisch is voor de consument. Hoewel veel merken tegenwoordig schermen met collecties gemaakt van ‘gerecycled polyester’, is dit vaak een vorm van symptoombestrijding. Dit polyester is meestal afkomstig van oude petflessen, niet van ingezamelde kleding. Wanneer dat gerecyclede kledingstuk vervolgens verslijt, belandt het alsnog in de verbrandingsoven of op een vuilnisbelt in het buitenland.

De echte oplossing — minder produceren en kleding ontwerpen die generaties lang meegaat — botst frontaal met het verdienmodel van de grote modegiganten.

Bovendien zijn nieuwe, ‘virgin’ grondstoffen zoals olie en plastics vaak simpelweg te goedkoop. Zolang de milieuschade van de winning en productie van nieuwe materialen niet volledig wordt doorberekend in de prijs, blijft gerecycled materiaal economisch gezien buitenspel staan. Bedrijven die wel willen overstappen op circulaire materialen, prijzen zichzelf daardoor vaak uit de markt.

Naast het financiële aspect is de logistieke infrastructuur een enorme drempel. Een lineaire keten is efficiënt ingericht: van de mijn naar de fabriek, naar de winkel, naar de consument. Een circulaire keten vereist echter een zogenaamde ‘omgekeerde logistiek’. Producten moeten na hun levensduur weer worden ingezameld, gedemonteerd en gesorteerd.

Dit proces is technisch en organisatorisch complex. Veel moderne producten, van smartphones tot zonnepanelen, bestaan uit een complexe mix van tientallen verschillende materialen die aan elkaar zijn gelijmd of gesmolten. Het is voor recyclingbedrijven nagenoeg onmogelijk om deze materialen puur en hoogwaardig van elkaar te scheiden. Wat overblijft is vaak ‘downcycling’: het verwerken van hoogwaardig materiaal tot een laagwaardiger product, zoals het vermalen van plastic flessen tot bermpaaltjes of het gebruiken van bouwafval als fundering voor snelwegen. Hoewel dit beter is dan storten, is het geen echte circulariteit, omdat de keten uiteindelijk nog steeds eindigt.

Om dit te doorbreken is een radicale verandering in productontwerp nodig, ook wel Design for Recycling genoemd. Producten moeten zo worden ontworpen dat ze gemakkelijk uit elkaar te halen zijn en dat onderdelen eenvoudig kunnen worden vervangen. Dit vraagt echter om een langetermijnvisie en standaardisatie binnen sectoren, iets wat in een competitieve markt waarin elk merk zijn eigen unieke technologie wil beschermen, uiterst moeizaam van de grond komt.

Ondertussen worstelt de overheid met het sturen van consumentengedrag. Uit enquêtes blijkt steevast dat een grote meerderheid van de burgers duurzaamheid belangrijk vindt en zich zorgen maakt over het klimaat. Maar zodra de consument in de winkel staat of online shopt, spelen andere factoren de hoofdrol: prijs, gemak en status.

We leven in een maatschappij die is ingericht op directe behoeftebevrediging. Met één druk op de knop wordt een pakketje de volgende dag thuisbezorgd, en als het niet bevalt, sturen we het net zo makkelijk weer gratis retour — waarna veel van die retourgoederen om logistieke redenen rechtstreeks worden vernietigd. De deeleconomie, waarin we spullen zoals gereedschap, auto’s of apparaten delen in plaats van bezitten, wordt vaak genoemd als dé circulaire oplossing. Toch blijft het een nichemarkt.

Het bezitten van spullen zit diep verankerd in onze cultuur en psychologie; het biedt een gevoel van autonomie en status dat moeilijk te vervangen is door een abonnement of een deelservice.

Bovendien leidt efficiëntieverbetering vaak tot het zogenaamde rebound-effect. Wanneer een product energiezuiniger of goedkoper wordt om te maken, gaan we er juist méér van consumeren. De winst vind die we boeken met betere technologie, wordt zo direct weer tenietgedaan door onze stijgende consumptiehonger.

De conclusie die veel experts inmiddels trekken, is dat vrijblijvendheid zijn langste tijd heeft gehad. De transitie naar een circulaire economie gaat niet vanzelf gebeuren via de vrije markt of door te hopen op gedragsverandering van de consument. Er is harde, dwingende wetgeving nodig vanuit de overheid en de Europese Unie.

Er worden inmiddels stappen gezet. Denk aan de invoering van de uitgebreide producentenverantwoordelijkheid (UPV), waarbij fabrikanten financieel verantwoordelijk worden for de afvalfase van hun producten. Ook het Europese ‘recht op reparatie’ moet ervoor zorgen dat consumenten hun apparaten makkelijker en goedkoper kunnen laten herstellen, door fabrikanten te verplichten reserveonderdelen en handleidingen beschikbaar te stellen. Daarnaast wordt er gesproken over een hogere belasting op het gebruik van schaarse, nieuwe grondstoffen, gekoppeld aan een lagere belasting op arbeid, zodat repareren en hergebruiken aantrekkelijker wordt dan vervangen.

De omslag naar een circulaire economie is geen overzichtelijk technisch project; het is een fundamentele herinrichting van onze maatschappij en cultuur. Het vraagt om het loslaten van het idee dat welvaart uitsluitend gemeten kan worden aan de hand van de groei van het bruto binnenlands product (BBP). Zolang we succes definiëren in termen van méér in plaats van béter, blijft de circulaire economie een verre stip op de horizon.

De technologie is er vaak al, de urgentie is overduidelijk; nu is de vraag of we als samenleving de moed hebben om de systemen die ons zo lang voorspoed hebben gebracht, durven af te breken om plaats te maken voor iets nieuws.